1.  طرح ها و نقش مایه های نسخه های خطی و نقشه های قالی چنان با هم قرابت دارند كه گویی هر دو را یك نفر ساخته است، نمونه های چنین تطابقی هم فراوان و هم شگفت انگیز است. مثلاً، در یك نسخه خطی شاهنامه متعلق به اوایل سده دهم هجری تقریباً تمام عناصر مختص قالی در تشعیر حواشی آن با آب طلای كم رنگ نقش و بسته است، درختان انار، جوجه قرقاول های سر زنده، غزال های چرنده، روباه نشسته سر برگردانده، و همه‌ی چیزهایی كه در قالی های عصر نمایان است؛ و نیز در یك نسخه خطی بوستان سعدی بسیاری از نقش هایی كه در قالی های تبریز وجود دارد دیده می شود. نسخه های خطی این عصر همین سبك را ادامه می‌دهند و تشابه شگرفی به فرش های گوناگون دارند.

    ببر درنده ای كه آهوی خالداری را بر زمین افكنده در تشعیر حواشی صفحات خمسه نظامی به طرز دل انگیزی نشان داده شده است. آشنایی و توجه به فرش، كه نقاشان چیره دست در طول سده های هشتم و نهم از خود نشان می دادند در اواخر سده نهم امری كاملاً حرفه‌ای شده بود؛ این توجه بدان پایه از دقت و وسواس رسید كه حاشیه های باریك فرعی با ظرافت و مهارت آراسته به شاخه های نازك و پر پیچ و خم تاك و نقوش متداخل و دالبری های كوچك تیز شده است. در مینیاتورهایی كه طی پنجاه سال بین حدود 890 و 940 هجری قمری كشیده شده است، چند صد فرش تصویر شده است كه در آنها و مهارت كافی و درك اصول طراحی نقشه ی فرش مخلوط است و این می تواند در صورت لزوم دلیلی برای ارتباط نزدیك میان این دو هنر به شمار آید.

    عمده ترین انواع طرح و نقش‌های بازنمایی شده عبارت است از: سبكی با ترنج و سر ترنج ها؛ سبكی با ترنج گرد تمایز یافته است سبكی كه با ترنج مركب یا طرح های قاب قابی شناخته می شود یك نوع دارای طرح اسلیمی ساده، یك سبك پر نقش و نگارتر كه در آن نگاره های ابری با اسلیمی ها در آمیخته است، یك گروه با اسلیمی های مختلف كه مشخصه آن نوارهای پهن اسلیمی است؛ تركیب بندی های با درختان تاك پیچ در پیچ و شكوفه كه با قالی اردبیل مرتبط است.


    همكاری مینیاتورگران در طراحی نقشه فرش فقط در بافته های پرزدار كه آنها تصویر كرده اند دیده نمی شود، بلكه در خصوصیات دیگری از تصاویر ارائه شده ی آنها كه مرتبط بدین فن است نیز یافت می‌شود. درحقیقت هر فضای مستطیل شكل كه باید تزیین شود مسئله ای قابل انطباق با فرش را ارائه می‌دارد كه غالباً نقش‌هایی را القا می‌كند كه یا از فرش ها الهام گرفته شده است و یا قابل اجرا در فرش است.

    شمسه ی گل هفت پر شكوهمند شاهنامه‌ی كاخ گلستان به عنوان مثال، همان نوع اندیشه هنرمندانه‌ای را نشان می‌دهد كه ترنج گرد در برخی از قالی‌های تبریز حواشی صفحات هم غالباً جایی برای ارائه طرح هایی بوده كه به همان اندازه مناسب بوده است.

    شگفت آور است كه گرانمایه ترین نهادها را گرانمایه ترین قالی‌ها را گرانمایه ترین نقاشان در آثار خود به جلوه در آورده اند و نیز جالب است كه طرح های فرش های واقعی یا حداقل كامل ترین و اثرگذارترین عناصر نقش ها و نقش مایه های شاخص را، و در بعضی موارد تمامی طرح را می توان به چند نام معروف از اساتید نقاشی منسوب كرد.
    یك مینیاتور در خمسه نظامی، پنج نوع فرش را تصویر كرده است كه همه با درك و دقت كامل و نیز شور و شوق یك فرش شناس خبره توأم است. فقط یك استاد طرح نقشه‌ی قالی می توانسته است این همه نوع فرش را به تصویر درآورد.

    دپارتمان علمی پژوهشی شركت تلفیق مینا و خاتم هوشمند

  2. مقالات مرتبط

  3. محصولات مرتبط با این مقاله