1. رنگرزی یا صباغی به فرایندی گفته می شود كه در طی آن كالای نساجی رنگ آمیزی می گردد.صباغی در ایران سابقه ی كهنی دارد.كارگاه قالی بافی شاهان هخامنشی در شهر سارد و نوشته هایی درباره ی قالی ارغوانی رنگ روی آرامگاه كوروش گواه این مدعاست.

     رنگ رزها هم مانند پشم ریسان در بازار یا حواشی نزدیك آن كار می‌كردند و محل كارشان بستگی داشت به وجود آب كافی در آن محل . این پیشه وران به صورت اصنافی سامان داده شده بودند، چنان كه هنوز هم كما بیش به همان صورت وجود دارند، و در ایران رنگرزی كه سر و كارش با نیل یا روناس بود گاهی فقط همین ماده رنگی را كار می‌كرد و در مورد سایر رنگ‌ها نیز این امر ممكن است صادق بوده باشد. گرچه رنگ های شیمیایی به هیچ وجه امروز هم به حدی كه عموما تصور می‌كنند به كار نمی‌رود، ولی تا حدی از آن، استفاده می‌شود، این رنگ ها فقط چند دهه است كه وارد این صنعت شده است.

    در قرون پیش تقریبا فقط رنگ های گیاهی به كار می‌رفت، به جز یك استثنایی بسیار شاخص یعنی قرمز دانه كه از حشره‌ای به دست می آید. دیگر آن كه بافندگان فرش های دوران ظریف بافی انواع بسیار فراوان رنگ مورد نیاز خود را با تعداد نسبتا محدودی مواد رنگی تهیه می‌كردند. از نیل تمام طیف‌های آبی را به دست می آوردند كه همه را در خم رنگ می كردند. نیل قبلاً در ایران كشف می‌شد، اما بعدها رنگرزان ایرانی به تدریج به نیل وارداتی پناه بردند، كه عمدتا از بنگال وارد می‌شد تا این كه رفته رفته نیل را از آن منبع تأمین می‌كردند، اكنون یك محصول مصنوعی جانشین نیل بنگال شده است.


    در تمام رنگرزی‌هایی كه با نیل انجام می‌شود كیفیت پشم بسیار مهم است، چون كه محلول نیل زود جذب نمی‌شود و نیز كیفیت آب هم حالت موثری دارد. دیگر آن كه عمر گیاهی كه مصرف می‌شود هم باید در نظر گرفته شود چون كه تا گیاه نیل به كمال نرسد كیفیت رنگ مطبوع مورد نظر از آن درست حاصل نمی‌شود.نیل مصنوعی ممكن است به گیاه طبیعی بسیار نزدیك باشد، اما احتمال دارد كه طیف رنگ حاصل از آن بیشتر از نیل طبیعی قرمز شود. تا حدی به آن علت  است كه در نیل مصنوعی رنگ قرمز وجود دارد كه محصول فرعی آن است ولی در مقابل اشعه ماورای بنفش و نیز در برابر شست‌وشو مقاومت ندارد.

    برای بدست آوردن رنگ قرمز ایرانیان قرن ها است كه از روناس استفاده می كنند كه بومی این سرزمین است و نیز از قرمزدانه. از روناس هر طیف سرخی به دست می آید، از صورتی بسیار كم رنگ تا یاقوتی بسیار سیر، كه بر حسب مقدار ریشه ی آسیاب كرده‌ی روناس است به نسبت وزن پشم، تغییر طیف، خواه رنگ سرخ دارای ته رنگ متمایل به آبی باشد یا متمایل به زرد، بستگی دارد به عمر این ریشه كه حائز اهمیت بسیار است. از ریشه خوب رسیده هفت ساله قرمز متمایل به آبی تند را مثلا می توان به دست آورد ولی از ریشه سه‌ساله قرمز آجری حاصل می‌شود.


    در این مورد هم، مانند تمام رنگ های دیگر، طبعا طیف دقیق مورد نیاز با استفاده از دندانه، كه پشم را پیش از فرو بردن در خم با آن آماده می كنند، تعیین می‌شود. یكی از متداول‌ترین دندانه ها اسید تارتاریك (جوهر غوره یا جوش ترش) است كه كیفیت آن هم در نتیجه نهایی موثر است. انگورهایی كه برای این منظور به كار می رود باید سالم و عاری از لك و لهیدگی باشد و باید به موقع و درست از درخت چیده شده باشد، یعنی زمانی كه هنوز سبز است، اما به حدی رسیده است كه شیره دارد. نوع انگور هم در كیفیت رنگ بی تاثیر نیست. كیفیت آب هم كه به كار می‌رود چه برای عمل رنگرزی و چه برای شست و شوی خامه ها و كلاف های رنگ شده اختلاف زیادی در چگونگی رنگ به وجود می‌آورد. آب سخت (دارای گچ و آهك) همیشه باعث می‌شود كه قرمز به طرف طیف‌های متمایل به آبی گرایش پیدا كند. گیاه روناس را می كاشتند و می‌كارند ولی روناس دیمی خود رو را هم همیشه جمع‌آوری می‌كرده‌اند.

    انواع گوناگونی از قرمز دانه از دیر زمان منبع مهمی برای رنگهای قرمز در ایران بوده است. پیش از كشف قاره آمریكا نوعی از حشره ی قرمز دانه بود كه بر روی درخت بلوط زندگی می‌كرد . هر یك از این انواع قرمزدانه طیف قرمز مشخص مخصوص به خود را حاصل می‌آورد. طرز كشتن این حشره، در رنگ حاصل تفاوتی ایجاد نمی‌كند خواه با ریختن آب داغ بر روی آن باشد یا الكل. همچنین روش خشك كردن آنها نیز تاثیر در رنگ ندارد. آنچه در طیف رنگ قرمز دانه موثر است موادی است كه در خم رنگرزی افزوده می شود مانند جوهر گوگرد یا زاج سفید. از قرمز دانه و انواع آن، اگر به تنهایی به كار برده شود رنگ كاملا ثابت به دست نمی‌آید، به خصوص در مورد رنگ های روشن تر. به همین دلیل است قرمز دانه را غالباً همراه با روناس به كار می‌برند.


      قبلا پشم را معمولاً در خم روناس فرو می‌بردند كه این تركیب بیش از استفاده از روناس تنها، قرمز آبی‌، ژرف تر یا زنده و پرلمعانی فراهم می‌كرد. قرمزی كه در ایران به نام دوغی خوانده می‌شود رنگ مستقلی نیست بلكه همان روناس است كه با قره قروت با زحمت عمل آورده می‌شود و تغییر رنگ پیدا می‌كند. ایرانیان برای رنگ زرد، در پوست انار ماده رنگی ارزان، زیبا و با دوامی یافته‌اند، در پشم سفید این ماده رنگ زرد سردی با ته رنگی متمایل به سبز به دست می آورد. با افزودن اسپرك كه نوع محلی فرفیون است رنگرزان زردی به دست می‌آورند كه به نارنجی می‌زند. پوست انار همراه با روناس طیفی از رنگ می‌دهد كه از طیف قرمز رنگ متمایل به قهوه ای گرفته تا رنگی كه ایرانیان آن را خرمایی می‌نامند متغیر است. با افزودن كاسه میوه بلوط طیفی حاصل می شود كه به قهوه ای تیره می‌كشد. اسپرك برای رنگ زرد دیگری هم كه مخصوصاً در ایران مركزی رایج است از برگ مو به دست می‌آید كه از آن ته رنگ ضعیف متمایل به سبز حاصل می‌شود پوست انار و اسپرك را قطعاً در فرش های كهن به كار برده اند اما معلوم نیست كه آیا برگ مو هم به كار می رفته است یا نه.



    زعفران كه غالباً در نوشته ها ذكر می‌شود، قطعاً در فرش های بسیار كهن تركی به كار می رفته است. امروزه هم اصلا در رنگرزی ایرانیان كاربرد ندارد، كه علت آن، بیش از هر چیز، قیمت گران آن است. برای تكمیل بحث باید بگوییم كه رنگ زرد را از دانه گیاهی به نام نبق هم به دست می‌آورند كه در خاور نزدیك خودرو است، در قرون پیشین رنگ سبز را قطعاً چنین به دست می‌آورند كه نخست در خم نیل فرو می‌كردند سپس در خم یك ماده رنگی زرد فرو می‌بردند. آبی به اصطلاح سنگی آبی سنگر كه در میان ایرانیان تقریبا ??? سال است رایج و محبوب است و همان سبز نیلی است كه غالباً در حواشی فرشهای قدیمی فراهان دیده می شود از اسپرك و سولفات مس درست می‌شود. طیف بنفش كه به ندرت در فرش ها دیده می شود، از تركیب نیل به روناس یا قرمز دانه ساخته می‌شود، در ایران امروز برای حصول بنفش متمایل به قهوه ای تیره غالباً سماق مصرف می‌كنند. برای رنگ های مشكی و قهوه ای تیره از پشم طبیعی به همین رنگ ها استفاده می‌شده یا با حالت اصلی خود با آنكه آن را با جفت و یا شاید با مازو، رنگ می‌كرده‌اند. كیفیت نهایی رنگ فرش تا حد زیادی بستگی به كیفیت پشم آن دارد. دمای رنگ هم خیلی اهمیت دارد،




    بسیاری از رنگ‌ها، اگر برای مدت معینی جوشانده شوند ثبات پیدا می‌كنند، خم نبل را نباید با آتش گرم كرد بلكه باید باپهن اسب گرم نگه داشته و برخی رنگ ها مثل دوغی فقط در هوای آفتابی از كار در می‌آیند و لذا این گونه رنگ ها را معمولا همیشه در تابستان به كار می‌برند و به طور كلی فرق فاحشی میان رنگرزی در تابستان و در زمستان وجود دارد. امروزه در ایران، فرش و به خصوص فرش های عاری از رنگ های مصنوعی را درست به همان طریقی كه ??? یا ??? سال پیش درست می‌كردند، با همان وسائل ابتدایی و بدون اقتباس هیچ یك از فنون جدید درست می كنند. امروز هم مثل قدیم گوسفند را پیش از پشم چینی در جوی آب می شویند و پشم آن را با همان ابزار های ابتدایی قدیمی (دو كارد) می‌چینند.

    دپارتمان علمی پژوهشی شركت تلفیق مینا و خاتم هوشمند

  2. مقالات مرتبط

  3. محصولات مرتبط با این مقاله