1. تقابل نظام خطی هندسی و نقش مایه های گیاهی سقف مدخل ورودی ایوان اصلی در مسجد جامع شیراز

     نظام خطی هندسی كه در آن گره بندی های پیچیده با چند ضلعی های متقاطع صورت می‌پذیرد و این نوعی از تزیین است در سوی مقابل تزیین‌گری با نقش مایه های غنی و سنتی گیاهی كه پیچ و خم های در هم تنیده ظریف تر آن، نظام مهندسی را برنمی‌تابد

    نقش مایه های گیاهی در عین ضرباهنگ موجود در طرح های سیالشان آن‌ها را مهار می سازد. نظام نخست به توفیقی تثبیت شده رسیده بود،به ظاهر پر كاری در آثار منبت كاری دست یافته بود همچنان كه سده‌ای بعد نیز در نقش قالیبافی ایرانی رواج شایان یافت.

    تزیین ناب هندسی از این گونه در سقف مدخل ورودی ایوان اصلی در مسجد جامع شیراز به كار برده شده، كه هم از جهت طرح و هم از بابت فن كاملا بی سابقه است. سقف با ابزار كاری های ساده و باریكی به چند مستطیل و چند ضلعی تقسیم شده است. در این واحد، سه نوع آرایه به كار رفته است كه به لحاظ بافت، ولی نه بر اساس هیچ اصلی كه به سادگی قابل تشخیص باشد از هم تمایز یافته اند. درشت ترین نقش از ستاره های هشت پر و واحدهای بادبادكی شكلی تشكیل یافته كه به صورت شعاع های ستاره هشت پر به كار رفته اند، و راس به راس میخ كوبی شده‌اند تا شبكه پیوسته ای بر روی بستری ساده كه از لابه‌لای طرح قابل مشاهده است، پدید آورند و بدین سان دو سطح كاملا متضاد به وجود آمده است.


    ظریف ترین نقش از ستاره‌های شش پر با چند ضلعی های كوچك گوناگونی شكل گرفته است كه در اینجا نیز با میخ روی كار نصب شده اند، ولی سطح صلبی پدید آورده‌اند كه در عین حال، موجدار به نظر می رسد زیرا هر واحد از مجموعه‌ای از ابزار كاری های هم مركز و اندكی گرد شده ساخته شده است.

    جلوه كلی شورانگیز و متنوع است، شاید روش اجرا با وجود استفاده از هزاران قطعه كوچك و ده ها هزار میخ كم هزینه تر از كنده كاری چنین سطح بزرگی بوده باشد. كاملا ممكن است كه اجرای مركز سقف به گونه‌ای دیگر بوده باشد، زیرا بقایایی از نقش مایه‌ای تاك مانند مواجی را می‌توان بر لبه داخلی این قطعه مشاهده كرد.

    ارتباط میان تزیینی یادشده با نقوش كاشی كاری برجسته كه در اواخر سده ششم هجری آغاز گشت و در خانقاه نطنز كه در سده هشتم هجری به كمال رسید، به خوبی آشكار است. در مجموعه دیگری از آثار ایرانی حكاكی روی چوب متعلق به سده هشتم هجری ملاحظه می گردد كه دو گونه متمایز از نقش پردازی به یك همخوانی اصیل تبدل یافته، در نتیجه سلسله‌ای از نقش مایه‌های متنوع را می‌بینیم.

    نظام هندسی در هم تنیده طرح اصلی را پدید می‌آورد، و در عین حال نقش مایه‌های گیاهی و بخش هایی را كه بدین سان پدید آمده‌اند، پر می‌كنند. اشكال گیاهی با واحدهای متقارن مهار شده اند و ساقه‌های ظریف و متراكم فقط با نیروی مركز گرای حركت مواج كنار هم گرد آمده‌اند.

    اوج غنا در این واحدهای مجزا در ستاره هشت پر است، وضعیت یك ضلع برداشته شده، دیده می شود. بر پس زمینه نقش مایه های گیاهی بزرگ محرابی به نمایش در آورده می شود قوس بزرگتر آن قوس كوچكتر را كه عیناً همان شكل را دارد در برگرفته است و با تزئینات سرشار و تا حدی سنگین به گل ها و كتیبه هایی آراسته است.
    دپارتمان علمی پژوهشی تلفیق هنر

  2. مقالات مرتبط

  3. محصولات مرتبط با این مقاله