دانشنامه

خاتم

 یكی از هنرهای مهم دستی ایران خاتم سازی است كه دارای ارزش هنری فوق العاده است. این هنر در طول پیدایش و تكامل خود سینه به سینه و از استاد به شاگرد و از پدر به پسر انتقال یافته است . 

مركز اصلی این صنعت ظریف شهر شیراز است و در اصفهان نیز از زمان قاجار خاتم سازی معمول شد. خاتم تركیبی از چندضلعی های منظم با تعداد اضلاع متفاوت كه با استفاده از مواد اولیه گوناگون در رنگهای مختلف تشكیل می‌شود یعنی قطعات منظم كوچكی از  مس و قلع و چوب وعاج را بریده و آنها را  روی سطحی كه قبلا سریشم زده‌اند می‌چسبانند.

در لغت نامه دهخدا خاتم ساز چنین معنی شده است: آنكه پاره های استخوان را در چوب با نقش و نگار بنشاند و نشاندن پاره های استخوان با نقش و نگار در چوب را خاتم كاری گویند. و در دایرت المعارف فارسی چنین امده است «هنر آراستن سطح اشیاء به صورتی شبیه موزائیك، با مثلث های كوچك است. طرح های گوناگون خاتم همواره به صورت اشكال منظم هندسی است ؛این اشكال هندسی را با قرار دادن مثلث های كوچك در كنار هم نقش بندی می‌كنند.

مثلث ها را از انواع چوب و فلز و استخوان می‌سازند و هرچه مثلث ها ریزتر و ظریفتر باشند،خاتم مرغوبتر است.  درباره مخترع و مبتكر خاتم سازی روایات مختلفی وجود دارد ولی میتوان گفت كه به درستی معلوم نیست كه اولین بار چه كسی خاتم سازی را ابداع كرده است. در كتاب صنایع اسلامی در مورد هنر خاتم سازی آمده است كه: از صنایعی كه به خاورمیانه نسبت می‌دهند تزیین صندوق و جعبه و اسباب و اشیایی است كه با طرحهای هندسی مركب و قطعات كوچك چوب یا عاج یا استخوان و صدف زینت یافته اند.



خاتم كاری در دنیای اسلام مورد توجه بوده و در تزیین در و جعبه و میز به كار می رود در مورد قدمت هنر خاتم سازی در ایران استاد محمد گلریز یكی از استادان بزرگ خاتم اصفهان به روایتی از پدر خود شنیده بود كه صنعت خاتم سازی قبل از دوره صفویه و پیش از نفوذ اسلام در ایران  وجود داشته است به این صورت كه خاتم كاران از چوب یك رنگ استفاده می‌كردند و آن را در اندازه های 3 میلی متر می‌بریدند و در اشكال و طرحهای مختلف روی صفحه چوبی با چسب یا میخ نصب می‌كردند .

در كتاب سیری در صنایع دستی ایران لطف الله هنرفر و به نقل از پوپ می‌نویسد «هنر تزیین با چوب در ایران یعنی یك طرح هندسی پیچیده كه خطوط آن در هم فرو میرود و چند ضلعی هایی را به وجود می‌آورد در سده هشتم هجری توسعه می‌یابد در موزه ویكتوریا آلبرت درهای مزین به اشكال هندسی گل و بوته از شهر بخارا موجود است و همچنین منبر چوبی مسجد لنبان اصفهان به اشكال مختلف هندسی و اجزاء نقره‌ای مورخ به سال 1114هجری نمونه های زیبایی از این هنر سابقه دار ایران است. هنرهای دستی در دوره صفویه رو به تكامل بود و هنرمندان از هرگوشه كشور به اصفهان پایتخت این هنر روی آوردند؛ خاتم سازی در دوره زندیه نیز رواج و رونق زیادی داشت بخصوص در زمان كریم خان زند كه شاهكارهای هنری متعددی خلق شد و در دوره قاجاریه رو به انحطاط گذاشت ، استادان هنرمند در این دوره در بدترین شرایط زندگی میكردند.


بهترین خاتم های شش ضلعی در دوره قاجار در تهران و شیراز ساخته شدند و بیشتر روی قلمدان، قاب آینه و رحل قرآن به كار می‌رفتند در خاتم های شش ضلعی دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی به جای عاج از استخوان به جای ابنوس از چوب فوفل و به جای بقم از چوب عناب استفاده میكردند. این نوع خاتم از دوره قاجار مرسوم شده و هنوز هم ساخته می‌شود و دارای متنی با استفاده از رنگهای قرمز تو گلو سبز؛ جو سیمی تو گلو سیمی ؛ بغل شش سیمی؛ تو گلو سیمی؛ متن سفید تو گلو سبز؛ متن سفید یا قرمز تو گلو مروارید است.
در دوره پهلوی فعالیت ها شروع شد و سبك خاتم سازی قاجاریه تغییراتی كرد و علت آن بود كه خاتم از نیمه معرق به صورت تمام معرق در آمد و چون بریدن و جای دادن خاتم های گل درشت در معرق ، كاری ناقص بود خاتم های گل ریز به مفهوم پره ای به وجود امد كه ابتكار جالبی نیز در رنگ و ساخت آنها ابداع شد. بعد از انقلاب اسلامی ایران هنر خاتم سازی ایران در شیراز و اصفهان تهران و به طور پراكنده در برخی از شهرهای كوچك ایران ادامه پیدا كرد.

هنرمندان و استادكاران این هنر در سال‌های اخیر دستاوردهایی از خود به یادگار گذاشتند كه از نظر كیفیت ، هنر آنها قابل تحسین است در سال‌های بعد از انقلاب اسلامی طرح‌ها تا حدودی تغییر پیدا كرد و با حذف طرح های خارجی توجه بیشتری معطوف سنت گرایی شد و برای اولین بار خط و نوشته وارد خاتم شد.

مواد اولیه در ساخت خاتم  نظیر انواع چوب، استخوان، مفتول های فلزی، صدف، نخ پرك، سیریشم و لاك به كار می‌رود ،انواع  چوب آبنوس كه در قدیم برای تهیه مثلث های سیاه رنگ در خاتم  استفاده می‌شد این چوب استحكام زیادی دارد و به دلیل قیمت آن گران  در بازار كمیاب است این چوب اكثراً در هندوستان تهیه می شود به تدریج به علت گرانی و مشكلات حمل و نقل بازار خود را از دست داد به طوری كه امروز خاتم سازان به ندرت از این چوب استفاده می‌كنند. از چوب‌های دیگر مورد استفاده در خاتم كاری می‌توان چوب فوفل، چوب گردو، چوب بقم، چوب عناب، چوب نارنج، چوب كهكم یا كركم یا كیكم و چوب تبریزی یا كبوده را نام برد.

در خاتم سازی از استخوان نیز استفاده می شود؛ استخوان‌هایی نظیر استخوان دنده گاو ،عاج فیل، استخوان شتر، استخوان اسب و نیز مفتول های فلزی و صدف نخ پرك و سریشم و لاك استفاده می شود.

وسایل و ابزار كار در هنر خاتم سازی
انواع اره :شامل اره دستی، اره چهارچوبه دار، اره برش زنی، اره دو زاویه كنی، اره سر قطع كن، اره مویی.
انواع سوهان كه در خاتم كاری بیش از هر ابزار دیگری مورد استفاده قرار می‌گیرد. شامل: سوهان چوب ساب، سوهان دوقلمه و سه پهلو، سوهان تخت ساب یا سوهانه فرنگی و سوهان شترك
انواع رنده : شامل انواع رنده پشت گیر، رنده قاشی، رنده دو دستی و رنده كنار كنی
ابزارهای دیگری كه در خاتم سازی از آنها ها استفاده می‌شود چون پرس یا تنگ، تخت رند، گازانبر، مقار یا شفره، كنده، دریل، ظرف سریشم، خط كش قفل و نیز ابزارهای دیگر چون تیشه ،گونیای آهنی، قیچی و آهن ربا را می‌توان نام برد.


مراحل تولید خاتم
تهیه خاتم مراحل مختلفی دارد ابتدا انواع چوب و استخوان‌ را روی وسیله ای به نام خط كش قفل قرار می‌دهند. قطعاتی به طول  30سانتیمتر و عرض  2سانتی متر و قطر 1 تا 2 میلیمتر
می برند مثلث ها و بغل شش هایی كه با استخوان تهیه می شوند باید قبل از برش مدتی در آب آهك قرار داده شود تا نرم و انعطاف‌پذیر شوند در ضمن برش مثلث های استخوانی تا زمانی امكان پذیر است كه رطوبت در آن وجود داشته باشد خاتم سازان قطعاتی كه در این اندازه از چوب یا استخوان بریده می شوند اصطلاحاً «لا» گویند.



سپس لاهای مختلف را بر روی تخته رند قرار می دهند و شكل مورد نظر را درست می‌كنند. در واقع لاها یا با همان رنگ طبیعی مورد استفاده قرار می‌گیرند یا اینكه آنها را به رنگ دلخواه در می آورند سپس مثلث های آماده را بر روی تخته رند قرار می دهند درسطح تخت رند شیاری مثلثی شكل وجود دارد كه مثلث را درون شیار قرار می دهند و با سوهان مثلث ها را       می سایند و صیقل می دهند این كار موجب می‌شود كه ناهمواری ها از بین بروند و مثلث های یك شكل و یك اندازه شوند. مفتول ها به صورت استوانه از كارخانه به دست خاتم سازان می‌رسد آنها را پس از گداختن به اندازه 60 سانتی‌متر قطع می‌كنند و سپس در شیاری كه به شكل مثلث است در روی سندان قرار می‌دهند و با ضربه های متداوم چكش مفتول گرد را به صورت مثلث در می‌آورند سپس برای بار دوم مفتول های مثلث شكل را از زیر چكش بیرون می‌آورند و در درون آتش گداخته می‌كنند تا محكم شود.

برای ساختن خاتم ابتدا طرح مورد نظر را استاد كشیده و طرح مشخص می‌شود سپس مفتولهای فلزی راستی ریش كرده و بر روی سه ضلع مثلث آماده از چوب و استخوان به شكل صاف قرار می دهند و به وسیله سریش آن را به یكدیگر می چسبانند و آن را به وسیله ی نخ پرك می پیچند پس از اینكه سریشم خودش را گرفت و خشك شد نخ دور مثلث ها را باز میكنند سپس 14عدد پره را در كنار یكدیگر قرار می دهند بستری شدن خاتم تزیینات متشكل از نقوش چند ضلعی كه با آرایه های گیاهی مجددا كنار هم قرار گرفته باشند درون چند ضلعی های متنوعی ابزار كاری های برجسته مشخص شده اند با آرایه های اسلیمی متقارن با خطوط تأكید شده قرار دارد یا با واحدهای كوچك تر از نقوش در هم باشد یا كتیبه كوفی راست شد بنایی مرصع نقره چنین كاری هایی كه خاتمی بندی خاتم‌كاری خوانده می‌شوند با مواد مختلف دیگر در قطعات بی اندازه اجرا می‌شود و این شیوه نمایانگر سبك كاملاً پرورده این بود كه پیشتر در تزیین در ها به كار می رفت در دقیق ترین و پر پرده ترین آثار خاتم بندی ایران پیش از400 قطعه با واحد موزاییكی از آج آبنوس یا برنج و قطعاتی از استخوان كه به رنگ سبز در آمده‌اند

در دوره متاخر در تخصص صنعتگران شیراز و اصفهان قرار داشته است و هنوز برای انواع اساس و اشیای كوچك به كار می‌رود در دوران پادشاهی شاه عباس گونه‌ای از خاتم كاری به شیوه های متمایز و بدیع متداول شود كه خصوصاً در اصفهان تنوع یافت طرح های تصویری نظیر سرشاخه های گلدار طبیعت گرایانه با قطعات استخوان مرصع كاری میگشت و جزئیات داخلی  با چوب آبنوس قلمزنی می شد.

دپارتمان علمی پژوهشی شركت تلفیق مینا و خاتم هوشمند
تماس با دفتر مرکزی

سیدخندان،سهرورردی شمالی ، خیابان شهید قندی ، کوچه نهم ، ساختمان رستا ، پلاک ۱ ، واحد 10 ، زنگ 10

پیام شرکت

فعالیت شرکت تلفیق مینا و خاتم هوشمند بصورت یک شخص حقوقی مستقل میباشد و هیچگونه وابستگی به ارگان ها و نهادهای دولتی و غیر دولتی ، قضایی و نظامی برای شرکت وجود ندارد.

اهداف شرکت

ایجاد اشتغال مستقل برای بازاریابان افزایش میزان صادرات و فروش صنایع دستی کشور افزایش تولید صنایع دستی و آشنایی خانواده های بیشتر در سراسر دنیا با صنایع دستی و بومی ایران حمایت از تولیدکنندگان صنایع دستی که طرف قرارداد میباشد.

تلفیق هنر - تمامی حقوق مادی و معنوی این وبسایت متعلق به تلفیق هنر است